İzmir tarihi gerek tarihi bilgiler ve gerekse arkeolojik
kazılar sonucuna göre MÖ.3000 yıllarına kadar götürülebilmektedir.
Prof. Dr. Ekrem AKURGAL'ın 1959'lu yıllardan bu yana aralıklı
olarak Bayraklı
sırtlarında sürdürdüğü kazı çalışmaları Bergama da 1866-1878
yılları arasında Alman Arkeologu Carl Humman'ın Zeus Altarı'nı
bulması, Selçuk Artemis Tapınağı'nın 1869 da İngiliz Wood
tarafından bulunması ve 1904 den bu yana da çeşitli aralıklarla
Avusturyalı arleologların Efes Antik kenti kazıları İzmir
tarihini gün ışığına çıkarmaya yönelik yapılan araştırmalara
bir kaç örnektir. Ayrıca Türkiye'nin çeşitli üniverstelerinden
pek çok araştırmacı kentin tarihi gelişimi ile ilgili araştırmalarına
halen devam etmektedir.
İzmir adının kaynağı ile ilgili bir çok efsane olduğu bilinmektedir.Bilimsel
çalışmalardan elde edilen bilgilere göre İzmir sözü ion lehçesinde
Smurne,Attika(Atina çevresi) lehçesinde ise Smyrna şeklinde
yazılıyordu. Söz konusu Smyrna sözcüğü Yunanca olmayıp Ege
Bölgesi'ndeki bir çok yer adı gibi Anadolu kökenlidir. MÖ.
2000 in başlarına ait Kayseri'deki Kültepe yerleşmesinden
elde edilen metinlerde Tismurna diye bir yer adına rastlanmaktadır.
(Ti) eki atılarak zamanla kentin ismi Smurna şeklinde telaffuz
edilmiştir.Böylece
kent büyük olasılıkla MÖ.3000 in başlarında ya da en geç
MÖ.1800 sıralarında Smurna adı ile anılıyordu. Türk döneminde
ise kentin ismi İzmir şeklinde kullanılmıştır.
MÖ.3000 li yıllarda Batı Anadolu büyük ve zengin Truva Uygarlığı'nın
etkisi altındadır.Ege kıyılarında kurulan yerleşim alaları
da genellikle Truvalıların etkisi altında gelişmiştir.Homeros'un
İlyada 'sında (Ket) i olarak söz ettiği Hititler diğer adıyla
Etiler Anadolu yaylasında etkin bir güç ve uygarlık idiler.Truvalılar
ile Hititler müttefik oldukları için Ege yerleşimlerinde
Hititler'inde büyük katkısı olmuştur.Hatta Bakırçay Yaylası'nda
Pitane(Çandarlı) ve benzeri yerleşimler Hititlerce kurulmuştur.Amazonlar
ise bölgede Karya ve Lidyalılar arasında bugünkü Yamanlar
Dağı yamaçlarına yerleştikleri ve Aioller ile İonlar gelinceye
kadar da burada varlıklarını sürdürdükleri düşünülmektedir.
MÖ.1000 yıllarında Dor istilasından kaçan Aioller ve İonlar
Yunanistan'dan gelerek İzmir ve çevresine yerleştiler.Aiol
ve İon yerleşmesi olarak adlandırılan yerleşimlerden önemli
olanlarının başlıcaları şöyle sıralanabilir:
Bergama(Pergamon)
Manisa(Magnesia)
İzmir(Smyrna)
Urla(Klazomenai)
Kemalpaşa(Nimphaion)
Çeşme-Ildır(Erythrai)
Sığacık(Teos)
Selçuk(Ephesus)
İmparatorluğa geçmiş klasik Helenistik,Roma ve Bizans dönemlerinde
özellikle Efes önemli bir kültür ve dini merkez durumundaydı.Bizans
döneminde İzmir'de önemli bir ilerleme görülmemiştir.İzmir
440'da Hun İmparatoru Atilla'nın eline geçmişse de bu hakimiyeti
kısa sürmüş ve kent tekrar Bizanslıların eline geçmiştir.
İzmir Selçuklu Türkleri tarafından ilk defa Selçuklu Sultanı
Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından 1076 yılında fethedilmiştir.Çaka
bey döneminde Urla ve Foça ile Sakız,Sisam ve İstanköy adaları
fethedilmiştir.ÇakaBey'in ölümünden sonra kent ve çevresi
1098 yılında tekra Bizanslıların eline geçmiştir.İstanbul'un
Haçlılar tarafından işgal edildiği sıralarda İzmir de Rodos
Şövalyelerinin eline geçmiştir.1320 yılında Türk Denizcisi
Umurbey Katolik Şövalyelerinin elinden alarak tekrar Türk
Topraklarna kattı.Beylikler devrinde İzmir ve yakın çevresinin
bir bölümü Aydınoğlulları Beyliği'nin bir bölümü Saruhanoğlulları
Beyliği'nin egemenliği altındaydı.Bergama ve çevresi Karasioğulları
Beyliği'ne bağlıydı.İzmir ve çevresi 1426 yılında tamamen
Osmanlı iradesine geçmiştir.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı İmparatorluğu'nun
çöküşü esnasında 15 Mayıs 1919'da İzmir Yunanlılar tarafından
işgal edilir.Kurtuluş mücadelelerinin verildiği o yıllarda
İzmir, büyük tahribatlar ve yangınlar görmüş ve büyük çöküntü
yaşamıştır.9 Eylül 1922 de büyük önder Mustafa Kemal ATATÜRK'ün
önderliğindeki Türk Ordusu'nun Yunanlıları bertaraf etmesi
üzerine İzmir, genç Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin modern
bir kent olma yoluna girmiş ve her geçen gün bu özelliğini
geliştirmiştir.
1923-1933 yılları arasında İzmir, Türk özelliklerini yansıtan yapılarla donatılmış, çağdaş bir kent yaratılmaya çalışılmıştır. Bu süreçte, Milli Kütüphane ve Milli Sinema (Elhamra Sineması) binalarının inşaatlarına başlanmış, Konak Meydanında bulunan Yalı Cami onarılarak kullanıma açılmış, Basmane ile Gümrük arasındaki Bulvar tamamlanmış, Bahribaba Parkı'nın düzenlenmesi çalışmalarına başlanılmıştır. Bu dönemin bir başka mimarlık ürünü, 1925 yılında inşa edilen ve günümüzde İzmir Devlet Tiyatrosu olarak kullanılan "Türk Ocağı Binası"dır. 1932 yılında Cumhuriyet Meydanı düzenlenmiş; 27 Temmuz 1932 tarihinde Başbakan İsmet İnönü'nün de katıldığı coşkulu bir törenle, Meydan'a, Gazi Heykeli konulmuştur. Gazi Heykeli, o zamana kadar yapılan Atatürk heykellerinin en güzelidir; İzmir ile özdeşleşmiş ve Cumhuriyet döneminin simgesi haline gelmiştir.
1940'lı yıllara kadar, İzmir'e çağdaş bir görünüm vermek için yapılan temel uygulamalar; düzenli yollar, bulvarlar açmak, meydanlar, geniş yeşil alanlar oluşturmak, kentin aydınlatılmasını sağlamak, düzenli bir ulaşım sistemi geliştirmek çalışmaları olmuştur. Bu dönemde; Mimar Kemalettin Caddesi, Şükrü Saraçoğlu Bulvarı, Kazım Paşa Bulvarı, Plevne Bulvarı, Vasıf Çınar Caddesi, Fevzi Paşa Bulvarı gibi birçok bulvar açılmıştır. Karşıyaka kentin gelişmiş, canlı bir semti haline dönüşmüştür. Kente, yeşil alanların, parkların kazandırılmasına çok önem verilmiş, bataklıklar kurutularak ya da eski mezarlıklar kaldırılarak bu hedefe ulaşılmıştır. 1936 yılında tamamlanan Kültürpark, bu döneme kadar ülkemizde gerçekleştirilen en önemli yeşil alan çalışması olmuştur. Kültürpark, içinde bulunan Hayvanat Bahçesi, Paraşüt Kulesi, Lunapark, Açıkhava Tiyatrosu, Resim Heykel Müzesi ve kültür sanat merkezleriyle kentin en önemli rekreasyon alanlarından biridir.
1940 ve 1950 yılları arasında gerçekleştirilen iki önemli yapı, günümüzde Polis Karakolu olarak kullanım gören, Alsancak Belediye Dairesi ve Merkez Bankası Şubesidir.
1950'lerin kentin genel görüntüsüne kattığı en önemli unsurlardan biri, hiç kuşkusuz Varyantyol'dur. 1951-1952 yıllarında iki aşamada tamamlanan ve betonarme üzerine asfalt olarak inşa edilen yol, Bahribaba Parkı'nın bir kısmını yok ederek Konak'ı Eşrefpaşa'ya bağlıyordu. Varyantyol'un bir benzeri Ballıkuyu üzerinden Kadifekale'nin merkeze bağlanması için de düşünülmüş, ancak gerçekleştirilememiştir. Bunun yanı sıra, artık ihtiyaca yetmediği düşünülen İkiçeşmelik, Gaziler (Kemer) ve Mısırlı (Hatay) yollarının genişletilmesi amacıyla kamulaştırma hareketine girişilmiş; bu yollar, 1952-1955 yıllarında yürütülen çalışmalarla alt yapıları da yenilenerek genişletilmiştir
1960'lı yıllardan itibaren, tarımda makineleşmenin etkisi, kırsal alandan hızla kopan nüfusun büyük kentlere göçü olarak kendini gösterdi. Çok kısa sürede kentsel nüfus dengesi büyük değişime uğradı ve gecekondulaşma olgusu ortaya çıktı.
1960'lı yıllarda başlayan, 1970'lerde doruk noktasına ulaşan, mevcut yapıların yıkılıp yerlerine yüksek katlı yapıların yapılması uygulaması, kentsel kamusal alanların azalması sonucunu doğurdu.
1990'lı yıllardan itibaren kentsel tarih bilinci yeniden kazanılmaya başlanmış, bazı alanların yeniden düzenlenerek tarihsel geçmişine geri döndürülmesi çabaları ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda, kentin omurgasını oluşturan Körfez, altyapısının büyük oranda tamamlanmasıyla canlanmaya başlamıştır. Alsancak (Kordon), Bayraklı, Karşıyaka ve Güzelyalı sahillerinin düzenlenip, birer rekreasyon alanı olarak kente kazandırılması bu alanda atılan önemli adımlardır. 1990'lı yıllara kadar kentin boşaltılmış mekanlarından birisi olarak kent merkezinde yer alan cadde düzenlenerek Mimar Kemalettin Moda Merkezi olarak işlevlendirilip, kentte tarihin korunarak değerlendirildiği yeni bir kamusal alan oluşturulmuştur. Konak ve Cumhuriyet Meydanları'nda, kentin geçmişine gönderme yapan düzenlemelerin gerçekleştirilmesi, canlı kent alanlarının ortaya çıkmasına olanak sağlamıştır.
Kent, 1960'ların yıkımlarında kaybettiği tarihi ile yeniden buluşmaktadır. Bu bağlamda da tarihsel süreç boyunca kent siluetine katkıda bulunan tarihi yapılar gerek çevreleri ile bir bütün olarak, gerekse tek yapı ölçeğinde restore edilip, yeniden işlevlendirilerek kullanıma kazandırılmaktadırlar. Konak'ta yer alan Sayaç Atölyesi Binası, Sahne Sanatları Merkezi olarak kent yaşamı ile bütünleştirilmiştir. Forbes Köşkü, Murat Köşkü, Peterson Köşkü ve Yahya Paşa Köşkü gibi kent kimliğinde önemli yer tutan yapıların, korunarak yaşatılabilmeleri adına, çalışmalar yapılmaktadır. Erken Cumhuriyet Dönemi'ne ait kamusal yapıların ilk örneklerinden olan, Eski İtfaiye Binası, İzmir Kent Müzesi ve Arşivi olarak kente kazandırılmaktadır. İzmir'in kent siluetinde çok önemli bir yer tutan, 19. yüzyıl sonunda demir malzeme ile yapılan ve Pasaport'ta gümrük depoları olarak kullanılan, Cumhuriyet'in ilanından sonra değişik işlevlerde kullanılan ve en son olarak da balık hali olarak hizmet gören yapı, restore edilerek, modern bir alışveriş merkezine dönüştürülmüştür.
Kaynak: www.izmir.gov.tr
|
